We denken vaak dat ons brein na ons vijftigste vooral achteruitgaat. Maar dat beeld klopt niet. Onze hersenen blijven zich aanpassen, ook op latere leeftijd. Dit vermogen, neuroplasticiteit, maakt dat we nieuwe verbindingen kunnen blijven aanleggen. Zelfs relatief simpele nieuwe vaardigheden, zoals leren jongleren of tekenen, kunnen leiden tot zichtbare veranderingen in de hersenen, zoals meer grijze stof . Voorwaarde is wel dat je het blijft doen: oefening houdt het brein actief.
Niet alleen muziek: kunst in de breedte
Muziek is misschien de bekendste ‘hersenbooster’, maar het boek laat zien dat vrijwel alle kunstvormen effect hebben. Schilderen en tekenen stimuleren concentratie en fijne motoriek, dans verbetert balans en conditie, en lezen of schrijven traint het geheugen en taalvermogen. Daarnaast heeft kunst invloed op hoe we ons voelen en gedragen. Creatieve activiteiten versterken vaardigheden zoals zelfvertrouwen, motivatie en empathie, en zorgen voor meer sociale verbondenheid . Dat is vooral belangrijk naarmate we ouder worden.
Lees ook: Werken hersensupplementen tegen geheugenverlies echt?
Kunst en dementie
Een van de meest hoopvolle inzichten uit het boek gaat over dementie. Waar veel geheugenfuncties achteruitgaan, blijven bepaalde vormen van geheugen, zoals muzikaal geheugen, opvallend lang intact. Dat komt doordat muziek deels wordt opgeslagen in hersengebieden die pas in een laat stadium van de ziekte worden aangetast. Dat verklaart waarom mensen met dementie vaak nog liedjes uit hun jeugd herkennen en kunnen meezingen, zelfs als ze namen of gebeurtenissen vergeten zijn. Muziek kan daardoor letterlijk weer contact mogelijk maken: iemand die nauwelijks reageert, kan ineens opleven, meezingen of emoties tonen.
Daarnaast laat onderzoek zien dat kunst kan helpen om cognitieve achteruitgang te vertragen. Activiteiten zoals zingen, lezen, schilderen of een instrument bespelen stimuleren de hersenen en dragen bij aan het behoud van cognitieve reserves. Zelfs wanneer de ziekte al is begonnen, blijven mensen die creatief actief zijn vaak langer functioneren op een hoger niveau. Ook bij herstel na hersenschade, zoals een beroerte, blijkt kunst effectief. Muziek kan bijvoorbeeld taalgebieden activeren en bijdragen aan herstel van spraak.
Kunst verlaagt stress
Kunst doet meer dan alleen het brein stimuleren. Het heeft ook invloed op het lichaam. Zo kan muziek luisteren de bloeddruk verlagen en het risico op hart- en vaatziekten verminderen . Dansen helpt daarnaast bij conditie, evenwicht en mobiliteit. Ook in de zorg wordt kunst steeds vaker ingezet. Patiënten ervaren minder stress en soms zelfs minder pijn, en hebben daardoor minder medicatie nodig .
Minder eenzaamheid
Minstens zo belangrijk is het effect op eenzaamheid. Kunst en cultuur brengen mensen letterlijk en figuurlijk samen. Of het nu gaat om een koor, schilderclub, dansles of een bezoek aan museum of theater: het zijn momenten waarop je anderen ontmoet en ervaringen deelt. Juist voor ouderen, bij wie sociale netwerken kleiner kunnen worden, is dat van grote waarde. Ze zorgen voor gesprek, herkenning en verbondenheid; ook als praten moeilijker wordt, bijvoorbeeld bij beginnende dementie. Onderzoek laat bovendien zien dat mensen die actief met kunst bezig zijn, minder vaak afhankelijk worden van zorg en minder tijd doorbrengen in ziekenhuizen of verpleeghuizen. De combinatie van mentale stimulatie en sociale interactie speelt daarin waarschijnlijk een belangrijke rol.
Langer gezond en zelfstandig
Voor vijftigplussers is er nog meer goed nieuws. Mensen die regelmatig culturele activiteiten ondernemen, zijn lichamelijk gemiddeld vier jaar ‘jonger’ dan mensen die dat niet doen . Ze blijven langer mobiel, houden meer regie over hun dagelijks leven en hebben minder kans op kwetsbaarheid op latere leeftijd. Je hoeft geen kunstenaar te zijn om de voordelen van kunst te ervaren. Dit kun je doen:
- Luister dagelijks bewust naar muziek
- Blijf nieuwe creatieve vaardigheden leren
- Bezoek regelmatig musea, concerten of theater
- Zoek het samen op: een koor, cursus of club
- Maak er een gewoonte van – regelmaat is de sleutel
Over het boek Kunst als medicijn
In Kunst als medicijn laat Daisy Fancourt zien hoe kunst en cultuur een meetbare invloed hebben op onze gezondheid. Ze baseert zich op tientallen jaren internationaal onderzoek en toont aan dat creatieve activiteiten het brein versterken, stress en pijn verminderen en het risico verkleinen op onder meer dementie, eenzaamheid en zelfs vroegtijdige sterfte. Met voorbeelden uit de praktijk en wetenschap maakt ze duidelijk dat kunst geen luxe is, maar een essentieel onderdeel van een gezonde leefstijl. Kunst als medicijn, uitgeverij Ten Have. ISBN: 9789025912833.
Daisy Fancourt is hoogleraar psychobiologie en epidemiologie aan University College London. Ze doet internationaal toonaangevend onderzoek naar de invloed van kunst en cultuur op gezondheid en welzijn. Kunst als medicijn is haar eerste boek over dit onderwerp.
