Eenzaamheid kan op allerlei manieren ontstaan. Soms is er een duidelijke aanleiding, zoals het overlijden van je partner of een verhuizing. Maar eenzaamheid kan ook langzaam groeien door een combinatie van gezondheidsproblemen, minder contacten en het gevoel dat je niet meer meetelt.
“Iedereen is weleens eenzaam”, zegt emeritus hoogleraar Jenny de Jong Gierveld, die al decennialang onderzoek doet naar eenzaamheid. “Eenzaamheid hoort bij het leven en lost zich vaak vanzelf op. Het komt en het gaat. Bij veel mensen zijn tijdelijke omstandigheden de oorzaak. Ze verliezen een baan of verhuizen en hebben dan tijd nodig om nieuwe contacten op te bouwen.”
Wanneer wordt eenzaamheid een probleem?
Een tijdelijk gevoel van eenzaamheid hoeft niet meteen een probleem te zijn. Het kan een signaal zijn dat je behoefte hebt aan meer contact of een hechtere band met iemand. Vaak verdwijnt dat gevoel als je situatie verandert of als je nieuwe contacten opbouwt.
Eenzaamheid wordt vooral een probleem als het gevoel sterk is, lang aanhoudt of je dagelijks leven belemmert. Je kunt dan in een negatieve spiraal terechtkomen. Doordat je je eenzaam voelt, trek je je terug. Daardoor heb je minder contact en wordt het steeds moeilijker om de eenzaamheid te doorbreken.
Eenzaamheid na verlies of verandering
Eenzaamheid ontstaat vaak na een grote verandering in je leven. Denk aan:
- Het overlijden van je partner, familielid of goede vriend
- Een scheiding
- Pensionering of verlies van werk
- Een verhuizing
- Het wegvallen van contacten met collega’s
- Kinderen die verder weg gaan wonen
- Het stoppen met een hobby of vrijwilligerswerk
Bij zo’n verandering verlies je soms meer dan één persoon of activiteit. Na je pensionering vallen bijvoorbeeld niet alleen je werkzaamheden weg, maar ook de dagelijkse gesprekjes met collega’s, een vast ritme en het gevoel ergens bij te horen. Na een verhuizing moet je opnieuw je plek vinden. Contact met oude buren en kennissen kan verwateren, terwijl je in de nieuwe buurt nog niemand goed kent. Het kost tijd om nieuwe contacten op te bouwen.
Lees ook: Neem eenzaamheid net zo serieus als andere gezondheidsrisico’s
Je kunt ook eenzaam zijn met een partner
Alleen wonen vergroot de kans op eenzaamheid, maar een partner beschermt niet altijd. Je kunt je ook eenzaam voelen binnen een relatie. Bijvoorbeeld als je weinig begrip, aandacht of emotionele steun van je partner krijgt. Je hebt dan misschien dagelijks gezelschap, maar mist iemand met wie je gevoelens, gedachten en zorgen kunt delen. Dit wordt emotionele eenzaamheid genoemd. Meer mensen ontmoeten is dan niet automatisch de oplossing. Het gaat vooral om de kwaliteit en diepgang van je relaties.
Eenzaamheid neemt toe vanaf 75 jaar
Eenzaamheid komt voor op alle leeftijden. Vanaf ongeveer 75 jaar neemt het percentage mensen dat zich eenzaam voelt wel toe. Volgens de Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2024 voelt 51 procent van de 75-plussers zich eenzaam. Onder 85-plussers is dat 60 procent. Bij 85-plussers voelen ongeveer evenveel mannen als vrouwen zich eenzaam. Op hogere leeftijd kunnen verschillende verlieservaringen samenkomen. Een partner, broer, zus of vriend overlijdt en het wordt moeilijker om nieuwe contacten op te bouwen. Ook gezondheidsproblemen kunnen het sociale leven beperken.
Gezondheidsproblemen maken contact moeilijker
Als je slecht ter been bent, niet meer zelf autorijdt of snel moe wordt, ga je misschien minder vaak op bezoek. Ook slecht horen en slecht zien kunnen contact moeilijker maken. Een groepsgesprek volgen kost dan veel energie en in een drukke omgeving versta je anderen minder goed. Hierdoor kun je verjaardagen, bijeenkomsten of uitstapjes gaan vermijden. Je sociale wereld wordt kleiner, waardoor de kans op eenzaamheid toeneemt. Ook geheugenproblemen, dementie, een chronische ziekte, psychische klachten of een lichamelijke beperking kunnen contact bemoeilijken. Soms begrijpen mensen in je omgeving niet goed wat je doormaakt. Daardoor kun je je zelfs eenzaam voelen terwijl er wel mensen om je heen zijn.
Langer zelfstandig thuis wonen
Steeds meer ouderen blijven tot op hoge leeftijd zelfstandig wonen. Veel mensen willen dat graag, maar het kan ook nadelen hebben. Als je gezondheid achteruitgaat en je moeilijk de deur uit kunt, neemt het aantal spontane ontmoetingen af. Thuiszorg of wijkverpleging kan praktische en medische hulp bieden, maar die bezoeken vervangen geen vriendschap of gelijkwaardig sociaal contact. Vooral als familie en vrienden ver weg wonen, kan je wereld steeds kleiner worden. Heb je moeite om zelfstandig op pad te gaan? Dan kun je bij het Wmo-loket van je gemeente informeren naar vervoersmogelijkheden, dagactiviteiten of ondersteuning om mee te blijven doen.
Mantelzorg kan eenzaam maken
Ook mantelzorgers kunnen eenzaam worden. Intensief zorgen voor een partner, familielid of vriend kost veel tijd en energie. Daardoor blijft er soms weinig ruimte over om eigen contacten te onderhouden. De relatie met degene voor wie je zorgt kan bovendien veranderen. Je bent niet meer alleen partner, kind of vriend, maar ook verzorger. Bij dementie kan het steeds moeilijker worden om ervaringen en gevoelens met elkaar te delen. Je kunt dan iemand naast je hebben en je toch alleen voelen.
Geldproblemen beperken je sociale leven
Veel sociale activiteiten kosten geld. Denk aan een verjaardagscadeau, vervoer, contributie, een kop koffie op een terras of iets lekkers aanbieden als er bezoek komt. Als je moeilijk rondkomt, kun je zulke situaties gaan vermijden. Schaamte over geldproblemen kan het nog lastiger maken om uit te leggen waarom je niet meegaat. Zo kunnen contacten langzaam verwateren.
Ook de woonomgeving speelt een rol
De buurt waarin je woont kan invloed hebben op je sociale contacten. In een buurt met winkels, bankjes, buurthuizen en veilige wandelroutes kom je makkelijker andere mensen tegen. Verdwijnen voorzieningen of voelt de omgeving onveilig, dan ga je mogelijk minder vaak naar buiten. Ook een snel veranderende wijk kan gevoelens van eenzaamheid versterken, bijvoorbeeld als vertrouwde buren vertrekken en je weinig aansluiting voelt bij nieuwe bewoners.
Het gevoel dat je niets meer te bieden hebt
Veel mensen willen niet alleen hulp ontvangen, maar ook iets voor een ander betekenen. Door gezondheidsproblemen of ouderdom lukt koken voor de familie, oppassen, klussen of vrijwilligerswerk misschien niet meer. Je kunt daardoor het gevoel krijgen dat het contact eenrichtingsverkeer is geworden. Je ontvangt bezoek of hulp, maar denkt zelf niets meer terug te kunnen geven. Dat kan aan je gevoel van eigenwaarde knagen. Toch zit wederkerigheid niet alleen in praktische hulp. Luisteren, belangstelling tonen, kennis delen of samen herinneringen ophalen kan voor de ander net zo waardevol zijn.
Schaamte houdt eenzaamheid in stand
Veel mensen schamen zich voor hun eenzaamheid. Ze zijn bang dat anderen denken dat ze niet aardig of interessant genoeg zijn. Daarom vertellen ze niet hoe ze zich voelen en doen ze soms alsof alles goed gaat. Die schaamte kan de eenzaamheid versterken. Als niemand weet dat je behoefte hebt aan meer contact, kan je omgeving daar ook niet op reageren. Eerlijk vertellen dat je je eenzaam voelt is spannend, maar kan juist ruimte maken voor een goed gesprek.
Het helpt daarnaast om na te gaan wat jij precies mist. Zoek je meer mensen om iets mee te ondernemen, mis je een vertrouwenspersoon of heb je behoefte aan meer betekenis in je dagelijks leven? Als je weet waar je eenzaamheid vandaan komt, wordt het makkelijker om een passende eerste stap te zetten. Blijft de eenzaamheid aanhouden of word je er somber of angstig van? Bespreek dit dan met je huisarts of de praktijkondersteuner. Ook een sociaal werker, ouderenadviseur of het Wmo-loket van je gemeente kan met je meedenken.
Lees ook: Waarom een kop koffie even gezond is als een wandeling
