Fietsen hoort bij ons dagelijks leven. Dat je daarbij een helm op zou zetten vinden, zeker veel 50-plussers, nogal overdreven. Maar de cijfers over fietsongelukken en hersenletsel liegen niet. En wat dacht je van deze: 70 procent van die ongevallen gebeurt binnen honderd meter van huis.
Het dragen van een fietshelm is in Nederland niet verplicht, maar wordt wel sterk aangeraden. Het aantal ernstig gewonde fietsers stijgt namelijk al jaren, in de afgelopen tien jaar zelfs met 21 procent. Dat fietsers kwetsbaar zijn in het verkeer blijkt uit cijfers van kenniscentrum VeiligheidNL. In 2024 werden 74.300 mensen behandeld op de spoedeisende hulp als gevolg van een ongeval met de fiets. Van alle fietsers in Nederland die ernstig gewond raken door een fietsongeval, heeft een derde hoofd- of hersenletsel. Bij fietsongevallen waarbij een motorvoertuig is betrokken, loopt bijna de helft van de fietsers hoofd- of hersenletsel op. Bij fietsongevallen zonder motorvoertuig geldt dat voor ruim een kwart. Met meer dan twee op de vijf slachtoffers, waarbij in één op de vijf gevallen sprake is van hersenletsel, zijn 55-plussers in de meerderheid.
Alledaags moment, klein hoekje…
Veel mensen denken dat fietsongelukken vooral gebeuren in druk verkeer of bij hoge snelheid. In werkelijkheid gaat het vaak mis op alledaagse momenten: een stoeprand die net te laat wordt gezien, een nat wegdek of een onverwachte beweging van een andere fietser. “Een ongeluk zit in een klein hoekje”, zegt neuroloog Marcel Ariës van het Maastricht UMC+ in een interview met de Volkskrant. “Zeventig procent van de fietsongevallen gebeurt binnen honderd meter van huis, bijvoorbeeld tijdens een korte rit naar de bakker.” In ziekenhuizen zien artsen de gevolgen daarvan iedere dag. “We hebben bijna dagelijks te maken met patiënten met hersenletsel door fietsongelukken en zien de gevolgen van het niet dragen van een fietshelm terug op de scans van het hoofd”, zegt Ariës. Dat maakt het risico verraderlijk: juist omdat het vaak om korte, vertrouwde ritjes gaat, denken veel mensen dat een helm niet nodig is. Dat het aantal oudere fietsers met ernstig letsel groeit, heeft verschillende oorzaken. Nederland vergrijst en veel mensen blijven tot op hogere leeftijd actief. Daarnaast heeft de elektrische fiets het mogelijk gemaakt om langere afstanden te fietsen. Tegelijkertijd spelen lichamelijke factoren mee. Reacties kunnen iets trager worden, het evenwicht verandert, botten worden kwetsbaarder. En natuurlijk gaat een e-bike sneller dan een gewone fiets, dus een kleine stuurfout leidt sneller tot een harde val.
Hersencellen herstellen niet
Voor artsen is vooral hoofdletsel een groot punt van zorg bij fietsongelukken. Hersenen zijn namelijk bijzonder gevoelig voor klappen. Als je van een fiets valt en hersenletsel oploopt, kan dat langdurige gevolgen hebben, want hersencellen die beschadigd raken, herstellen niet meer.
Zelfs licht hersenletsel kan grote gevolgen hebben voor je werk of sociale leven. Soms gaat het om een hersenschudding waarvan iemand na enkele weken herstelt, maar het kan ook leiden tot een hersenbloeding of blijvende klachten zoals vermoeidheid en concentratie- of geheugenproblemen. Voor oudere mensen kan herstel bovendien langer duren, waardoor de impact van een ongeluk nog groter wordt.
“De gevolgen variëren van niet meer kunnen praten of een arm niet meer goed kunnen bewegen tot veranderingen in je geheugen of moeite hebben met drukke ruimtes”, zei neurochirurg Maarten Bot van Amsterdam UMC op de Landelijke Dag van de Fietshelm. “Het is zo ontzettend zonde als mensen blijvend hersenletsel oplopen na een val van een fiets, terwijl dit eigenlijk op een simpele manier voorkomen had kunnen worden.” In april ging de landelijke fietshelmcampagne ‘Zet ‘m op’ daarom van start. Doel van de campagne is om het vrijwillig gebruik van fietshelmen te stimuleren en het aantal ernstige fietsongelukken te verkleinen.
Dit kan een fietshelm voorkomen
Een fietshelm lijkt misschien een simpele plastic schaal, maar er zit behoorlijk wat techniek achter. De harde buitenkant verdeelt de kracht van een klap over een groter oppervlak, terwijl de schuimlaag binnenin de energie absorbeert. Daardoor komt er minder kracht direct op de hersenen terecht. Onderzoek van verkeersveiligheidsinstituut SWOV laat zien:
- dat fietsers met een helm bij een ongeval ongeveer 60 procent minder kans hebben op ernstig hoofd- of hersenletsel dan fietsers zonder helm.
- dat de kans dat je overlijdt aan hoofdletsel na een fietsongeluk afneemt met 70 procent door het dragen van een helm.
- dat wanneer in Nederland de helft van alle fietsers een helm zou dragen het 85 fietsdoden en 2500 ernstige verkeersgewonden per jaar zou schelen.
Duidelijk
Vanuit medisch perspectief is het duidelijk: een fietshelm kan heel veel leed voorkomen.
Dus waarom zetten we ‘m niet op?
Ondanks deze cijfers dragen relatief weinig Nederlanders een fietshelm op een gewone fiets. Dat heeft te maken met cultuur. Fietsen is hier een vanzelfsprekend onderdeel van het dagelijks leven. We fietsen naar de supermarkt, naar het station of naar vrienden. Een helm voelt voor veel mensen overdreven. Praktische bezwaren spelen ook een rol. Veel fietsers vinden het niet handig om een helm mee te moeten nemen of ergens op te bergen. Toch verandert het beeld langzaam. Bij de ANWB zien experts dat het gebruik van fietshelmen langzaam toeneemt, vooral bij mensen die recreatief fietsen of een e-bike gebruiken.
- Lees ook: 6 tips bij het kopen van een fietshelm
Nieuwe generatie (leukere) helmen
Fabrikanten spelen steeds beter in op de bezwaren. Moderne fietshelmen zijn lichter dan vroeger, hebben betere ventilatie en zien er vaak beter uit. Daarnaast wordt er gewerkt aan nieuwe technieken. Sommige helmen bevatten sensoren die bij een harde val automatisch een noodbericht sturen naar een contactpersoon. Andere modellen hebben een extra beschermingssysteem dat rotatiekracht bij een val moet verminderen, omdat juist die draaibewegingen hersenletsel kunnen veroorzaken. Er zijn ‘intelligente’ helmen die via led-signalen andere verkeersdeelnemers laten zien wanneer iemand remt en welke richting hij afslaat. Helmen die de fietser waarschuwen als een voertuig zich in zijn dode hoek bevindt, zijn nog in ontwikkeling; het is onduidelijk wanneer ze op de markt komen en hoe effectief ze zijn. Fabrikanten zijn in ieder geval bezig de bescherming steeds verder te verbeteren zonder dat de helm minder comfortabel wordt. Voor veel mensen voelt het dragen van een helm in het begin misschien wat overdreven. Maar net als bij een autogordel went het snel. Wie hem eenmaal standaard opzet voor vertrek, denkt er na een tijdje niet eens meer over na. Een helm voorkomt geen ongeluk, maar kan wel voorkomen dat een valpartij eindigt met ernstig hersenletsel. Daarmee kan zo’n eenvoudige gewoonte een groot verschil maken.
Een uitgebreidere versie van dit artikel kun je lezen in Plus Magazine mei 2026. Abonnee worden van het blad? Dat doe je in een handomdraai.
