Waarom kan de één prima omgaan met drukte, terwijl de ander na een paar uur al compleet overprikkeld is? Neurobioloog én winnaar van De slimste mens 2025 Brankele Frank schreef er een boek over. “Overprikkeling is niet de optelsom van ‘te veel prikkels’.”
Prikkels komen tegenwoordig van alle kanten. Meldingen op je telefoon, muziek in winkels, gesprekken om je heen. De hele dag vraagt er wel iets om aandacht.
Wat gebeurt er in het brein als we overprikkeld raken?
“Ons brein krijgt de hele dag door een enorme hoeveelheid informatie binnen. Het filter in je brein, de thalamus, bepaalt welke prikkels belangrijk genoeg zijn, zodat je brein ze verder kan verwerken. Je kunt het een beetje vergelijken met een verkeersregelaar die helpt bepalen welke informatie door mag naar andere hersengebieden en wat op de achtergrond blijft. Dat kost energie. Als je de hele dag prikkels hebt die aandacht vragen, dan werkt dat filter minder goed. Het voelt alsof alles even hard binnenkomt en daarvan word je mentaal moe. Die cognitieve vermoeidheid noemen we overprikkeling.”
Waarom zijn sommige mensen daar gevoeliger voor dan anderen?
“Een deel is aanleg. Onze hersenen zijn simpelweg niet allemaal hetzelfde afgesteld en sommige mensen hebben een zenuwstelsel dat gevoeliger reageert op prikkels. Je leeftijd speelt ook mee. Bij pubers kun je bijna spreken van een prikkelverslaving. In de hersenen zijn dan vooral gebieden voor emotie en beloning actief, terwijl de systemen voor remming en controle nog in ontwikkeling zijn. Volwassenen herkennen beter wanneer iets te veel wordt, wat helpt bij het reguleren van prikkels. Bij ouderen neemt de prikkelbehoefte af. Zij zullen er daarom bijvoorbeeld voor kiezen om vroeg op de ochtend naar een winkelcentrum te gaan, omdat het in de middagdrukte voor hen lastiger is al die prikkels te navigeren.”
Is er verschil tussen mannen en vrouwen?
“Persoonlijkheid, stress, slaap en aanleg zijn belangrijker dan geslacht. Als er weinig rustmomenten zijn, raakt je brein sneller overbelast. Hoe vaak kijk je bijvoorbeeld niet op je telefoon? Elke melding is weer een kleine prikkel. Ga dus bewust om zo’n apparaat. Ik heb zelf alle meldingen uitgezet. Verder staat mijn telefoon op grijstinten. Dat maakt het scherm minder aantrekkelijk en helpt om niet steeds te kijken. Zelfs een paar minuten zonder nieuwe prikkels kan al verschil maken. Bouw daarom bewust momenten zonder schermen in, bijvoorbeeld door je telefoon weg te leggen tijdens een wandeling of een gesprek.”
En hoe zit het met hoogsensitiviteit?
“Ongeveer één op de vijf mensen heeft een brein dat prikkels gevoeliger verwerkt. Dat heet hoogsensitiviteit (HSP). Het betekent niet dat prikkels harder binnenkomen, maar dat ze dieper worden verwerkt. Onderzoek laat zien dat hoogsensitieve mensen beter presteren op visuele zoektaken, waarschijnlijk omdat hun werkgeheugen daarbij sterker wordt geactiveerd en ze meer details verwerken. Ze zijn vaak ook gevoeliger voor wat er in hun omgeving gebeurt en voor emoties van anderen. Daaardoor kunnen ze sneller overprikkeld raken wanneer er veel tegelijk gebeurt. Belangrijk is dat hoogsensitiviteit geen stoornis is, maar een variatie in hoe het brein werkt. Soms speelt er trouwens een medische oorzaak mee bij overprikkeling. Bij mensen met niet-aangeboren hersenletsel (NAH), bijvoorbeeld na een hersenschudding of beroerte, is het systeem dat prikkels filtert en verwerkt soms beschadigd. Daardoor komen geluiden, licht of beweging veel heftiger binnen. Naar schatting heeft zo’n 70 tot 80 procent van de mensen met NAH daar last van.”
Hoe ontprikkel je?
“Veel mensen ploffen na een lange dag op de bank en zetten Netflix aan. Dat voelt ontspannend, maar eigenlijk rust je dan vooral fysiek uit. Je lichaam ligt stil, terwijl je aandachtssysteem nog steeds gevoed wordt door beelden, geluiden en een verhaal dat je moet volgen. Mentaal kom je dan niet echt tot rust. Mentale ontspanning ontstaat juist wanneer je brein even uit dat taakgerichte netwerk kan stappen – het netwerk dat actief is wanneer je moet presteren, plannen of informatie verwerken – en overschakelt naar het zogeheten default mode network. Dat is het netwerk dat actief is wanneer je dagdroomt, je verveelt of je gedachten een beetje laat rondzwerven. Dat is belangrijk voor creativiteit en herstel. Activiteiten zoals wandelen, tekenen, puzzelen of iets met je handen doen kunnen daarbij helpen.”
Helpen noisecancelling koptelefoons?
“Ze kunnen helpen om tijdelijk rust te creëren, bijvoorbeeld in een drukke trein of op kantoor. Maar achtergrondgeluid, zoals geroezemoes in een café, kan bij sommigen juist helpen bij het concentreren, omdat het je interne gedachten wat dempt. Wanneer je jezelf voortdurend afsluit van geluid, kan het gehoorsysteem zelfs gevoeliger worden. Bij TU Delft hebben ze een geluidloze kamer, waarin speciale materialen alle geluiden absorberen. Daar horen mensen ineens hun eigen ademhaling, hartslag of zelfs hun gewrichten bewegen. Ze worden er gek van. Ons brein is niet gemaakt voor absolute stilte. Sommige oorartsen waarschuwen dan ook voor langdurig gebruik van noisecancelling koptelefoons.”
Heb je nog andere tips?
“Doe niet aan multitasking. Elke keer dat je van taak wisselt, moet je brein opnieuw opstarten. Je kunt het vergelijken met een werkruimte waarin je een Ikea-kast in elkaar zet. Stel dat je bezig bent met de lades en daarvoor schroevendraaiers en kleine schroefjes klaarlegt. Dan besluit je ineens aan de ombouw van de kast te werken en moet je ander gereedschap pakken, grotere schroeven zoeken en het vorige gereedschap weer opzij leggen. Je bent dan meer tijd kwijt aan wisselen dan aan bouwen. Zo werkt het ook in je brein. Mensen denken dat multitasken helpt om drukte te managen, maar eigenlijk gebeurt het tegenovergestelde. Het vergroot het gevoel van chaos en stress in je hoofd. Het brein werkt het best wanneer je één taak tegelijk doet en die ook echt afmaakt.”
Je schrijft dat overprikkeling niet alleen een individueel probleem is, maar ook te maken heeft met hoe de samenleving is ingericht.
“Overprikkeling wordt vaak gezien als iets persoonlijks. Alsof iemand gewoon beter moet leren omgaan met drukte. Maar het heeft inderdaad ook te maken met hoe onze samenleving is ingericht. In veel publieke ruimtes is het bijvoorbeeld standaard vrij lawaaierig. Geen harde muziek in winkels zou al een groot verschil maken. Maar er speelt meer. Volgens recente cijfers is inmiddels ongeveer één op de drie Nederlanders mantelzorger. Tegelijkertijd zijn er financiële zorgen, maatschappelijke spanningen en een voortdurende verwachting om flexibel en productief te blijven. Onze samenleving piept en kraakt. Mensen zijn ongelooflijk veerkrachtig, maar we kunnen niet alles tegelijk blijven doen – én werken én zorgen én sociaal zijn én blijven presteren. We moeten meer ruimte inbouwen voor flexibiliteit en herstel. Daarbij hoort ook dat we accepteren dat mensen verschillend zijn. In plaats van iedereen in hetzelfde tempo te laten meedraaien, kunnen we beter kijken hoe we omgevingen creëren waarin verschillende soorten mensen goed tot hun recht komen. Uiteindelijk maken wij samen de maatschappij.”
Brankele Frank is neurobioloog, schrijver en spreker. Ze studeerde neurobiologie en neurowetenschappen in Amsterdam, Londen en Parijs. Frank is columnist bij Het Financieele Dagblad en is een vaste gast in het NPO Radio 1-programma Villa VdB, waar ze recente ontwikkelingen in de neurowetenschappen en mentale gezondheid bespreekt. In 2025 won ze het televisieprogramma De slimste mens. In 2023 schreef ze een boek over burn-out en herstel: Over de kop. Vorige maand verscheen Het Grote Ontprikkelboek.
Een andere versie van dit artikel verscheen eerder in Plus Magazine mei 2026. Abonnee worden van het blad? Dat doe je in een handomdraai.
