Praten lijkt vanzelf te gaan. Je denkt iets en voor je het weet rollen de woorden uit je mond. Toch is taal een van de ingewikkeldste taken die je hersenen uitvoeren. Om een simpele zin uit te spreken, moeten verschillende hersengebieden samenwerken. Je brein kiest de juiste woorden, zet ze in de goede volgorde, geeft betekenis aan de zin en stuurt vervolgens de spieren van je tong, lippen, keel en stembanden aan. Zelfs tijdens een gewoon gesprek zijn vrijwel alle delen van het brein actief. Breinwetenschapper Iris Sommer schreef er een boek over: De stem van het brein. We mogen vijf exemplaren verloten.
Meer dan informatie uitwisselen
Volgens Sommer is taal bovendien veel meer dan een manier om informatie uit te wisselen. Via taal ordenen we herinneringen, lossen we problemen op, onderhouden we sociale contacten en geven we betekenis aan ons leven. Zonder taal wordt dat allemaal veel moeilijker. Daarom merkt iemand vaak pas hoe belangrijk taal is als die door een beroerte, dementie of een andere hersenaandoening gedeeltelijk wegvalt.
Kan taal een hersenaandoening verraden?
Veranderingen in taal kunnen een van de eerste signalen zijn dat er iets in het brein verandert. Iemand met beginnende dementie gebruikt soms vaker algemene woorden als ‘ding’ of ‘dat’, omdat het juiste woord niet direct opkomt. Ook kan iemand langer naar woorden zoeken of dezelfde vraag of hetzelfde verhaal herhalen. Bij de ziekte van Parkinson wordt de stem vaak zachter en eentoniger. Na een beroerte kunnen mensen moeite krijgen met spreken of woorden gebruiken die niet passen bij wat ze bedoelen.
Lees ook: Kun je zelf iets doen om dementie te voorkomen? Dit zegt de expert
Dat betekent natuurlijk niet dat iedereen die af en toe een naam vergeet of naar woorden zoekt meteen een hersenziekte heeft. Vermoeidheid, stress, slaapgebrek of emoties kunnen hetzelfde effect hebben. Het gaat vooral om veranderingen die geleidelijk ontstaan en steeds duidelijker worden. Volgens Sommer kan taal daarom een waardevolle graadmeter zijn voor hoe het met het brein gaat.
Kan AI zien dat er iets mis is met je brein?
Wetenschappers verwachten dat kunstmatige intelligentie in de toekomst een belangrijke rol kan spelen bij het opsporen van hersenaandoeningen. Niet door een hersenscan te maken, maar door te luisteren naar hoe iemand praat of schrijft. AI kan bijvoorbeeld analyseren hoe snel iemand spreekt, hoe lang pauzes duren, hoeveel verschillende woorden iemand gebruikt en of zinnen ingewikkelder of juist eenvoudiger worden. Zulke subtiele veranderingen zijn voor mensen soms nauwelijks op te merken, maar een computer kan ze wel herkennen. Sommer verwacht dat dat in de toekomst helpt om aandoeningen als dementie, Parkinson of depressie eerder op het spoor te komen. Wel benadrukt ze dat AI een hulpmiddel is en geen vervanging van een arts. Een afwijkend taalpatroon betekent niet automatisch dat iemand ziek is. Leeftijd, opleiding, stress, vermoeidheid en iemands persoonlijkheid spelen namelijk ook een rol.
Is verandering in taal een reden om naar de dokter te gaan?
Iedereen zoekt weleens naar een woord of zegt iets verkeerd. Zeker als je ouder wordt, komt dat vaker voor en is dat meestal heel normaal. Wordt het woordvinden echter steeds moeilijker, begrijpen anderen je steeds minder goed of merk je dat gesprekken voeren duidelijk lastiger wordt dan vroeger? Bespreek dat dan met de huisarts. Zeker als er ook andere klachten zijn, zoals geheugenproblemen, moeite met plannen of veranderingen in gedrag.
Wat kun je zelf doen?
Sommer benadrukt dat taal vooral levend blijft door haar te gebruiken. Lees boeken, voer gesprekken, leer iets nieuws, speel een woordspel of begin aan een nieuwe taal. Ook sociale contacten zijn belangrijk. Een goed gesprek is niet alleen gezellig, maar houdt ook verschillende hersengebieden actief. Daarnaast gelden de bekende adviezen gelden voor een gezond brein: voldoende bewegen, gezond eten, goed slapen en risicofactoren zoals hoge bloeddruk en diabetes behandelen. Alles wat goed is voor hart en bloedvaten, is meestal ook goed voor de hersenen.
Over het boek
In De stem van het brein laat Iris Sommer zien hoe taal verweven is met vrijwel alles wat we doen: van denken en herinneren tot emoties, dromen en psychiatrische aandoeningen. Ze legt op een toegankelijke manier uit hoe taal is ontstaan, waarom mensen de enige diersoort zijn met zo’n complex taalsysteem en welke verrassende inzichten neurowetenschap en kunstmatige intelligentie opleveren. Het boek staat vol herkenbare voorbeelden, wetenschappelijke ontdekkingen en verhalen uit de praktijk die je anders laten kijken naar iets wat zo vanzelfsprekend lijkt als praten. De stem van het brein door Iris Sommer is een uitgave van Atlas Contact.
Breinwetenschapper Iris Sommer is als hoogleraar psychiatrie verbonden aan het umc Groningen. Ze doet al jarenlang onderzoek naar de relatie tussen het brein, taal en psychiatrische aandoeningen. Daarnaast is ze auteur van meerdere boeken waarin ze complexe neurowetenschappelijke onderwerpen toegankelijk maakt voor een breed publiek. Met De stem van het brein laat ze zien hoe taal ons denken, onze identiteit en onze gezondheid met elkaar verbindt. Eerder schreef ze de bestsellers Haperende hersenen en Het vrouwenbrein.
