Het lijkt simpel: je mankeert iets en na een ingreep in het ziekenhuis ben je weer beter. Je zou bijna vergeten dat je van een operatie moet herstellen. Dat gaat aanzienlijk sneller als je van tevoren (en erna) goed voor jezelf zorgt.
Het is goed om te weten dat een lichaam veel stress ervaart tijdens een operatie, hoe noodzakelijk die ook is. Loopt dat uit de hand, dan kunnen er complicaties zoals een long- of wondontsteking optreden. “Daarom is het zaak om je fysiek en mentaal op een ingreep voor te bereiden”, zegt Henriëtte Smid-Nanninga. Ze is klinisch epidemioloog en ERAS-coördinator, en adviseert ziekenhuizen die het ERAS-protocol willen gaan toepassen. ERAS staat voor Enhanced Recovery After Surgery, een protocol voor een versneld patiëntenherstelprogramma dat is gebaseerd op wetenschappelijk bevindingen.
Spieren kweken
Haar eerste advies: zorg dat je een goede conditie hebt voor de operatie. “Ga naar de sportschool, ga fietsen, stevig wandelen of zwemmen. Voor sommige grote ingrepen biedt een aantal ziekenhuizen een beweegprogramma aan. Want door bewegen krijg je meer uithoudingsvermogen, longinhoud en spierkracht.” Dat is belangrijk omdat zich in de spieren de noodvoorraad energie bevindt die wordt aangesproken tijdens ziekte of herstel. Wanneer je alvast extra spierkracht opbouwt, heb je een buffertje. Spieren zitten overal. Hart en blaas zijn bijvoorbeeld spieren, maar ook bij de longen zitten spieren. “Voldoende spierkracht bevordert het herstel. Te weinig spierkracht kan leiden tot complicaties als trombose, blaasontstekingen of wondinfecties.”
Fysiotherapeut Bart Nelck begeleidt vaak patiënten voor en na een operatie. “In onze praktijk zien we veel cliënten met artroseklachten aan heupen of knieën. In overleg met de orthopeed geven wij eerst twaalf behandelingen waarbij we proberen met krachttraining de spieren om het pijnlijke gewricht zo sterk mogelijk te maken. Dat zorgt er meestal voor dat de cliënt minder pijn heeft en dat het gewricht stabieler wordt. Een operatie is dan vaak niet meer nodig. Is er na twaalf behandelingen nog geen verbetering, dan kan de orthopeed toch een operatie adviseren. Ook in dat geval is het belangrijk dat de spieren rond het pijnlijke gewricht zo sterk mogelijk zijn, omdat het herstel dan sneller verloopt. Zodra de operatiedatum bekend is, gaan we daarmee aan de slag.”
Fysiotherapie wordt na twintig behandelingen door de basisverzekering vergoed. Heb je een operatie in het verschiet waarvoor je veel gebruik gaat maken van fysiotherapie, zorg dan dat die eerste twintig behandelingen in je pakket zitten. Je betaalt dan alleen het eigen risico. Na een grote orthopedische operatie krijg je een jaar fysiotherapie vergoed en hoef je alleen je eigen risico te betalen.
Extra eiwitrijk
Voeding is ook heel belangrijk in de periode voor een operatie. Zo moet je voor de meeste operaties zeker niet afvallen, omdat de kans groot is dat je dan niet voldoende voedingsstoffen binnenkrijgt. Ook is het goed om extra eiwitten te eten voor de spieropbouw. Neem bijvoorbeeld bij elke maaltijd iets eiwitrijks zoals kwark, ei, kip, zalm, tofu, tempé of peulvruchten. Verder wordt via de basisverzekering drie uur behandeling bij een diëtist vergoed. Het is een uitstekend idee om je voor een operatie te laten adviseren over je voeding. Diëtist Bart Sinteur: “Bij 60-plussers zien we vaak dat de eetlust afneemt of dat ze niet genoeg voedingsstoffen binnenkrijgen. Dat staat los van het gewicht, je kunt namelijk overgewicht hebben en toch ondervoed zijn. Ouderen verliezen sowieso aan spierkracht, maar als je niet voldoende voedingsstoffen binnenkrijgt, gaat dat nog sneller. Dan neemt het risico op vallen toe, wat kan zorgen voor ernstige blessures zoals een gebroken heup. Als je goed eet, heb je sterkere spieren en dat zorgt voor meer stabiliteit.”
Neem bij elke maaltijd iets eiwitrijks zoals kwark, ei, kip, zalm, tofu of peulvruchten
Tijdig stoppen
Het is verder verstandig om te stoppen met alcohol. In elk geval veertien dagen voor de operatie, maar liever al zes weken van tevoren. Drink je in deze periode wel alcohol, dan vergroot dit het risico op een delier: een plotseling optredende verwardheid die uren tot weken kan duren. Daarnaast neemt de kans op een ongecontroleerde bloeding toe. Er kunnen tijdens een operatie altijd bloedingen ontstaan, het lichaam probeert dan door stolling het bloedverlies te stoppen. Alcohol verdunt het bloed en kan dit proces verstoren. Laat na de operatie liefst nog een maand alcoholische dranken staan. Alcoholgebruik verhoogt namelijk het risico op infectie van de operatieplaats, in het ademhalingssysteem of in de urinewegen. Daarnaast versnelt het de bloedcirculatie, wat de zwelling kan vergroten en de toestand van verse hechtingen kan verslechteren. Bovendien kun je door alcohol op een onvoorspelbare manier reageren op de narcose en geneesmiddelen.Stoppen met roken en vapen is eveneens een goed idee. Nicotine, koolmonoxide en andere schadelijke stoffen in vape- en sigarettenrook verminderen de bloedtoevoer naar de huid, die is essentieel voor wondgenezing. Ook verslechtert roken de zuurstoftoevoer naar het weefsel, die nodig is voor het herstel van de cellen en infectiebestrijding. Bovendien beïnvloedt roken het immuunsysteem en kunnen infecties minder goed worden bestreden. Daardoor vertraagt de wondgenezing. “Als je in één keer stopt met roken, kun je je soms flink ziek voelen”, zegt klinisch epidemioloog Smid-Nanninga. “Daarom kun je dit het beste ruim voor de operatie doen. De huisarts kan daarbij helpen.”
Juiste mindset
Onderschat ook niet de invloed van je psyche op het slagen een operatie. Het is niet verwonderlijk als je piekert of het allemaal goed zal gaan, als je onzeker bent over het resultaat of het lastig vindt om in te schatten hoe snel je zult herstellen. Best eng om daar allemaal geen controle over te hebben! Gelukkig is hier iets aan te doen. Veel angst wordt weggenomen door je uitgebreid te laten informeren over operatie, narcose en herstel. Hoe meer je weet, hoe minder onzekerheid je ervaart. Zoek echter liever niet op internet naar andermans ervaringen. Vaak zijn dit vet aangezette verhalen van bijzondere gevallen, die zorgen juist voor meer onrust. Bespreek je eventuele angstgevoelens liever met je arts, familie of vrienden. Aan ziekenhuizen zijn maatschappelijk werkers verbonden met wie je kosteloos een gesprek kunt aanvragen. Uiteraard kan ook de praktijkondersteuner van de huisarts hulp bieden.
Daarnaast zijn er eenvoudige acties die je zelf kunt uitvoeren. Wie bijvoorbeeld vlak voor de operatie naar kalmerende muziek luistert, voelt zich vaak minder gestrest. Ook het lezen van een boek kan helpen, hierdoor worden bloeddruk, hartslag en spierspanning minder hoog. Voel je je toch nog erg gespannen, probeer dan eens de blokademhaling. Hierbij adem je vier tellen in door de neus, je houdt deze lucht vier tellen binnen en blaast vervolgens in vier tellen weer uit, waarna je vier tellen wacht voor de volgende inademing. Wanneer je dit een paar keer doet, kalmeert het zenuwstelsel en dalen je bloeddruk en je hartslag. Begin bij voorkeur enkele weken voor de operatie al met oefenen.
Van tevoren naar kalmerende muziek luisteren zorgt dat de stress afneemt
Uit bed
Tijdens de operatie doen de chirurg en de anesthesist er alles aan om stressreacties van het lichaam te voorkomen. Maar ook na de operatie moet het lichaam zo snel mogelijk beseffen dat er geen reden is voor paniek.
Smid-Nanninga: “Daarom adviseren we om patiënten al op de uitslaapkamer op de rand van het bed te laten zitten. Hierdoor neemt de stressreactie af. Bovendien heb je als je rechtop zit meer longinhoud, wat het risico op een longontsteking verkleint. Om het lichaam het idee te geven dat alles weer gewoon is, willen we verder dat de patiënt zo snel mogelijk iets eet en drinkt. Ook vinden we dat spaarzaam gebruik moet worden gemaakt van infusen en urinekatheters. De patiënt moet dan eerder zelf naar de badkamer lopen, en dat is precies wat we willen bereiken. Het lichaam weet zo dat het weer in een normale situatie is beland.Uiteraard staat of valt alles met de medewerking van de patiënt. Daarom is het belangrijk dat deze heel goed geïnformeerd wordt waaróm we precies willen dat iemand snel in beweging komt en wat gaat eten en drinken. Voor een snel herstel moeten alle disciplines in een ziekenhuis dus samenwerken. Een verpleegkundige kan bijvoorbeeld de opdracht hebben om een patiënt zo snel mogelijk te laten staan, maar dat lukt niet als die misselijk is. Het is aan de anesthesist om het risico hierop te verkleinen.”
Gauw naar huis
Veel mensen zijn na een operatie erg moe. Logisch, je lichaam is aan het herstellen. Vergelijk het met een zware griep, ook dan ben je heel vermoeid. Kun je in die toestand wel weg uit het ziekenhuis? “In ziekenhuizen waar het ERAS-protocol wordt toegepast, gaan patiënten eerder naar huis. Daar herstellen ze veel sneller”, vertelt Smid-Nanninga. “Ten eerste loop je in een ziekenhuis meer risico op infecties zoals long- of blaasontsteking. Ook lijkt het er soms net een hotel met roomservice, waardoor patiënten langer in bed blijven liggen. Thuis ga je er veel eerder uit om even een kop thee te zetten of een rondje te wandelen. Dat bevordert het herstel enorm. Er is geen financiële reden om patiënten snel naar huis te laten gaan, het is gewoon beter voor je.”
Een voorbeeld: patiënten die aan hun darmen werden geopereerd, lagen vroeger gemiddeld twaalf dagen in het ziekenhuis. Bij ziekenhuizen die werken met het ERAS-protocol kan dat soms worden teruggebracht tot twee dagen. “We verwachten dat in de toekomst de opnameduur voor veel andere grotere operaties ook korter wordt.”
Eet je fit
Een fysiotherapeut kan een trainingsprogramma opstellen om snel weer fit te worden. Na een grote orthopedische operatie volgt altijd een intensief revalidatieprogramma.
Maar ook de diëtist kan een rol spelen bij het herstel na een operatie. “In de eerste periode moet je zorgen dat je voldoende eiwitten binnenkrijgt, goed verdeeld over de dag”, aldus Bart Sinteur. “Die zijn van belang bij het herstel van wonden en weefsels en ze helpen bij de spieropbouw. Zorg verder voor koolhydraten om de energie op peil te houden, vooral volkoren producten, die bevatten meer vezels en voedingsstoffen. Daarnaast heb je omega-3-vetzuren nodig, die zijn ontstekingsremmend en ondersteunen spierherstel. Omega-3 zit in onder meer vette vis zoals makreel en zalm, in chia- en lijnzaad en in walnoten. Vaak raad ik aan om een supplement met omega-3 te gebruiken, omdat je er anders niet genoeg van binnenkrijgt. Verder is voor de wondgenezing en het weefselherstel zink van belang. Dit zit in schaaldieren zoals oesters, kreeft en krab, in rundvlees, kaas, pure chocolade, noten en zaden.
Ten slotte adviseer ik bij botbreuken extra vitamine D en calcium. Dat zorgt voor een betere botopbouw en spierfunctie. En ga regelmatig op de weegschaal staan. Ook na de operatie is het van belang om geen gewicht te verliezen. Herstellen vreet energie!”
