In ‘Achter de schermen’ bij de psycholoog bundelde Rudy Vandamme verhalen uit zijn praktijk als psycholoog, coach en opleider. Volgens hem is het nooit te laat om patronen te doorbreken, en heb je juist wanneer je ouder bent je omgeving veel te bieden.
‘Ik had geen fijne jeugd. Om afleiding te zoeken stortte ik me volledig op mijn grote liefde: lezen. Elk boek gaf me de kans om in een andere wereld te verdwijnen, weg van de eenzaamheid. Ik las stapels boeken, in de bibliotheek, op school en thuis op mijn kamer. De enige fijne plek in huis. Mijn vader was autoritair, als je niet luisterde werden er klappen uitgedeeld.’
Dit schrijft doctor in de sociale psychologie Rudy Vandamme in zijn openhartige boek Achter de schermen bij de psycholoog. Tussen de praktijkverhalen door vertelt hij namelijk ook over zijn eigen leven, twijfels, successen, mislukkingen en de lessen die hij onderweg leerde. Het maakt zijn boek niet alleen open en persoonlijk, maar ook krachtig. Vandamme laat zien dat hij, net als ieder ander mens, worstelt en fouten maakt.
Hij belichaamt daarmee wat hij in zijn boek bepleit: het belang van zelfreflectie en zelfsturing als je vastloopt in het leven of jezelf verder wilt ontwikkelen. Voor hem is die openheid vanzelfsprekend. Als je anderen begeleidt, zegt hij, ontwikkel je ook jezelf. Daarom schrijft hij al sinds zijn jeugd dagboeken en gebruikt hij schrijven als een vorm van zelfreflectie.
Gedurende zijn carrière verschoof zijn focus. In de periode dat hij als psychotherapeut werkte, miste hij het echte verbinden. “Procedures en protocollen afwerken in de hoop de cliënt te helpen, dat was niets voor mij”, zegt hij daarover. In coaching vond hij meer ruimte voor observatie, ontmoetingen en ontwikkeling. “Zo kunnen nieuwe ideeën en toekomstdromen ontstaan.”
Echte gesprekken
In zijn boek passeert een gevarieerde stoet cliënten de revu, zoals een vrouw met Assepoestercomplex, de CEO van een groot bedrijf die zich nog altijd door zijn vader laat kleineren en een verloskundige die zelf haar eerste kind verloor. De verhalen zijn ontroerend, humoristisch, soms pijnlijk, maar vooral herkenbaar. Ze gaan over mensen die worstelen met burn-out of keuzestress, oude pijn of een verlangen naar meer zingeving.
Hoewel psycholoog Vandamme heeft gewerkt met cliënten van alle leeftijden, ziet hij dat de drempel vooral voor oudere generaties vaak hoog is. “Zij zijn niet gewend hulp te vragen, laat staan om te betalen voor een gesprek over hun binnenwereld.” Toch ziet hij zijn boek niet als een uithangbord voor professionele coaching, want ook gewone, echte gesprekken tussen mensen kunnen helpend zijn. “We praten wel, maar meestal functioneel of oppervlakkig. We wisselen informatie uit, maken een praatje, lachen wat, maar vaak zonder verdieping. Veel ouderen zijn opgevoed met het idee dat je problemen voor jezelf houdt, dat je flink moet zijn, dat emoties privé zijn. Dan wordt het lastig om je werkelijk uit te spreken, zelfs tegenover mensen die dichtbij staan.”
Veel ouderen zijn opgevoed met het idee dat je problemen voor jezelf houdt
Volgens Vandamme zijn we als samenleving niet zo goed in gesprekken die werkelijk ergens over gaan. “Terwijl juist zulke gesprekken tegenwicht kunnen bieden aan eenzaamheid en het gevoel dat je alles alleen moet dragen.” Zijn advies is eenvoudig, maar niet per se makkelijk: begin klein. “Praat over wat je werkelijk bezighoudt. Informeer bij een vriend, buur, broer of zus niet alleen hoe het gaat, maar vraag door. Deel je eigen zorgen en kijk hoe de ander reageert. Zo ontstaat er ruimte voor wederkerigheid en echte ontmoeting.”
De familieketting
Dat gewone contact raakt aan een ander thema waar we naar aanleiding van zijn boek over praten: het levensverhaal. Naarmate mensen ouder worden, komen er vaker flarden van vroeger naar boven. Fragmenten uit de kindertijd, herinneringen aan ouders en grootouders, oud verdriet, gemiste kansen. De vraag is dan of je die herinneringen laat passeren, of dat je er iets mee doet.
Voor Vandamme is schrijven al sinds zijn jeugd een manier om terug te kijken en patronen te zien. Hij pleit er dan ook voor dat mensen hun verhaal vastleggen, zeker op latere leeftijd. Dat kan op papier, in gesprekken, in audio-opnames of simpelweg door bewust stil te staan bij de eigen levenslijn. “Vraag je eens af waar je dankbaar voor bent. Wat ging goed? Wat is mislukt? Waar heb je spijt van? Wat wil je nog begrijpen of doorgeven?”
Vandamme noemt in dit verband de familieketting, de verbinding tussen grootouders, ouders, kinderen en kleinkinderen. Veel familiegeschiedenis, met thema’s en trauma’s die in elke generatie opduiken, gaat verloren wanneer niemand erover vertelt. Juist ouderen kunnen daarin een rol spelen, zegt hij, door hun verhalen, een tijdsbeeld en herinneringen door te geven.
Ingesleten patronen
‘Op een bepaald moment ondernam mijn zus actie naar mijn vader toe. Ze was toen 45 jaar. Ze volgde gedurende een jaar therapie en ging eerst met haar vier broers praten. Dat ging over de opvoeding, over het geweld in het gezin, maar ook hoe we allen met elkaar omgingen tijdens familiefeesten en -bezoekjes.’ [Fragment uit het verhaal Zus geneest de familie]
Patronen uit je jeugd en opvoeding kunnen een mensenleven lang doorwerken. Pleasen, conflicten vermijden, hardheid, schaamte en zwijgen, het is gedrag dat vaak vroeg ontstaat en later in je leven in relaties, werk en ouderschap terugkeert. Kun je daar nog iets mee wanneer je al wat ouder bent? Volgens Vandamme wel, maar eenvoudig is het niet. “Sommige patronen zijn diep ingesleten en leveren ook iets op, anders zouden mensen ze niet zo lang vasthouden.” Hij ziet dat in de praktijk grofweg twee kanten opgaan. Óf mensen worden milder en menselijker, waardoor de scherpe kantjes eraf afslijten. Óf ze verharden, en worden, zoals hij het formuleert, ‘een karikatuur van zichzelf’. Juist daarom vindt hij het belangrijk dat mensen ook in die laatste fase nog het gesprek aangaan over de relatie met hun ouders, kinderen, partners of zichzelf. Niet alles kan worden opgelost, zegt hij, en niet elk gesprek komt nog op tijd. Maar zijn boodschap is helder: “Later in het leven heb je de verantwoordelijkheid om te duiden en te verbinden waar het nog kan.”
In die laatste levensfase heb je de verantwoordelijkheid om te duiden en te verbinden
Wat doet er nog toe?
‘Hij zat voor me aan tafel en bekeek mijn uitgebreide boekenkast. Af en toe wisselden we een blik. Hij was een doener, geen man van het gesprek. Hij was meegekomen met zijn vrouw en vertelde me de feiten van zijn levensverhaal. Het gevoel was weg. Hij zat met de vraag: wat nu? Zullen we de hele boel verkopen en op wereldreis gaan? Zal ik een nieuwe activiteit beginnen, maar welke dan? Moet ik nog naar het bedrijf terug?’ [Fragment uit het verhaal Ik ben 48 en heb alles bereikt]
In Achter de schermen bij de psycholoog laat Vandamme zien dat de vraag naar zingeving juist op latere leeftijd urgenter wordt. “Zo lang het leven vol zit met werk, verplichtingen en gezinsdrukte, kun je veel voor je uit schuiven. Als die bezigheden wegvallen, ontstaat er leegte, en in die leegte dient zich een nieuwe vraag aan: wat geeft mijn leven betekenis nu de vaste structuren verdwijnen?”
Die vraag gaat volgens hem verder dan de invulling van de dag. Natuurlijk zoeken veel mensen na hun pensioen naar nieuwe hobby’s en taken. Ze gaan vrijwilligerswerk doen, kopen een camper of een bootje, passen op eventuele kleinkinderen. Maar onder dat oppervlak sluimert de confrontatie met eindigheid, verlies en kwetsbaarheid. Vrienden vallen weg, het lichaam vertoont gebreken, de toekomst wordt korter.
Vandamme beschrijft hoe er in deze fase ook nieuwe vragen kunnen opborrelen. Hoe is mijn leven tot nu toe geweest? Hoe wil ik oud worden? Hoe wil ik sterven? Wat doet er werkelijk nog toe? Het zijn grote vragen, maar volgens hem hoef je er helemaal niet zwaar of dramatisch mee om te gaan. “Ze horen gewoon bij de leeftijd. Niet als een teken van crisis, maar als een uitnodiging om anders naar het leven te kijken.”
Andere intelligentie
Tegelijkertijd verzet hij zich tegen het idee dat ouder worden alleen maar verlies of aftakeling betekent. In zijn ogen levert die levensfase ook iets op wat in onze maatschappij vaak over het hoofd wordt gezien. “Juist op latere leeftijd zijn we in staat om mooie dingen te doen in onze relaties en in de maatschappij.” Hij wijst erop dat ouderen vaak ten onrechte worden beoordeeld op wat ze níet meer zijn. Ze worden gezien als minder snel, minder sterk, minder productief. Dat is een te beperkte blik. “Met de jaren ontstaat immers ook een andere vorm van intelligentie. Je krijgt meer rust, meer overzicht, de vaardigheid om met tegenstrijdigheden om te gaan en verbanden te zien.”
Met de jaren kun je beter met tegenstrijdigheden omgaan en verbanden zien
Die gedachte is belangrijk, zeker in een cultuur waarin jeugd, snelheid en zichtbare prestaties de norm zijn. Vandamme spreekt over de rol van de oudere als ‘elder’, iemand die voorgaat of voorleeft. Die niet per se alles beter weet, maar dingen wel met een bredere blik kan bekijken.
Volgens hem heeft onze samenleving in deze tijd van polarisatie, onrust en verharding precies dát hard nodig. Ouderen kunnen een andere toon zetten, en dat zouden ze ook moeten doen, vindt hij. “Pak die rol, toon die wijsheid! Niet om anderen je eigen mening op te dringen, maar om iets bij te dragen wat alleen met levenservaring ontstaat.”
Lichter leven
Ook in zijn eigen leven is Vandamme al bezig met loslaten en vereenvoudigen. Hij woont in een gemeubileerd appartement in Oostende, schonk zijn vermogen grotendeels aan zijn kinderen en heeft vrijwel al zijn bezittingen van de hand gedaan, ook zijn auto.
Dat ontspullen noemt hij bevrijdend. Een oefening in onthechting die ruimte maakt voor wat er werkelijk toe doet. Deze vrijheid gebruikt hij niet om zich terug te trekken, maar juist om zich als denker en doener in te zetten voor maatschappelijke thema’s zoals mentaal welzijn, onderwijs en verbinding. Ouder worden is voor hem dan ook niet kleiner gaan leven, maar vrijer en lichter, en meer levenswijsheid bijdragen.
De latere levensfase is in zijn visie niet het sluitstuk waarin alles kleiner wordt, maar een tijd waarin iets kan groeien. Achter de schermen bij de psycholoog sluit hij dan ook af met parels van wijsheid. “In ieder mensenleven en in ieder systeem zijn er dingen die schuren. Relaties die stroef verlopen, werk dat niet meer bevredigend is, een lichaam dat protesteert, een innerlijk conflict dat niet wijkt, een toxische organisatiecultuur. We noemen dit de Plek der Moeite. Het zijn zones waarin we liever niet verblijven, die we proberen te vermijden, te verzachten of op te lossen. Toch schuilt uitgerekend dáár een kans. Want waar weerstand zit, leeft ook het verlangen. Waar we vastlopen, worden we uitgenodigd om te kijken wat werkelijk belangrijk is, wie we eigenlijk ten diepste zijn. De Plek der Moeite is geen eindpunt, het is een poort.”
Dr. Rudy Vandamme is psycholoog, filosoof, antropoloog, coach en schrijver van boeken over ontwikkeling, coaching en zingeving. Hij werkte tientallen jaren als psychotherapeut, trainer en opleider, en ontwikkelde een eigen visie op ontwikkelingsgericht coachen. In Achter de schermen bij de psycholoog geeft hij een unieke inkijk in zijn vakgebied en de manier waarop hij werkt met cliënten van 8 tot 88 jaar.
Dit artikel verscheen eerder in Plus Gezond september 2026. Abonnee worden van het blad? Dat doe je in een handomdraai.
