Op social media barst het van de medische influencers die gezondheidsadviezen geven. Die zijn lang niet allemaal even onschuldig en bovendien maken ze het werk van artsen steeds moeilijker. Hoogleraar Sander van der Linden en onderzoeker Yvette Linders leggen uit hoe deze influencers te werk gaan.
Nederlanders zijn verstandige mensen. Zodra de zon zich laat zien, grijpen de meesten naar de zonnebrandcrème om zich te beschermen tegen de schadelijke uv-straling. Ze eten groenten om aan hun dagelijkse portie vitaminen te komen en drinken genoeg kraanwater om gehydrateerd te blijven. Toch doen juist die mensen het al hun hele leven verkeerd. Je moet je juist niet insmeren tegen de zon. Zonnebrandcrème is ‘kankerverwekkende toxische rommel’. Groenten kun je ook maar beter mijden, want die zitten vol met ‘schadelijke antinutriënten’. En wie drinkt er in 2026 nog kraanwater? ‘Dat barst van de PFAS, medicijnresten en andere chemische troep!’
Dit is wat heel wat zelfbenoemde gezondheidsdeskundigen beweren op Facebook, Instagram, TikTok en YouTube. Deze influencers, veelal zonder medische achtergrond, geven dagelijks aan hun – soms wel honderdduizenden – volgers adviezen die indruisen tegen de wetenschappelijke consensus. Terwijl de een oprecht anderen denkt te helpen, zit er bij de ander een verdienmodel achter. Gezien het grote aantal volgers dat ze hebben, zijn er genoeg mensen die de adviezen opvolgen. Waarom? En hoe erg is dat?
Slim verpakt
Wie denkt dat het succes van medische influencers iets zegt over de intelligentie van hun volgers, vergist zich, zegt Sander van der Linden. Hij is sociaal psycholoog en hoogleraar aan de University of Cambridge, en heeft zich gespecialiseerd in nepnieuws. Hij benadrukt dat de mensen die in de gezondheidsadviezen trappen verschillende achtergronden hebben. “Dit is zeker niet alleen een probleem onder laagopgeleiden. Hoogopgeleide mensen kunnen ook vatbaar zijn voor medische misinformatie, vooral als die informatie slim is verpakt in pseudowetenschappelijke taal en studies.” Wat influencers volgens de sociaal psycholoog vaak doen, is relatieve risico’s noemen zonder context. “Dan beweren influencers dat iets extreem gevaarlijk is, terwijl het absolute risico verwaarloosbaar is. Dat is moeilijk te doorzien, zelfs voor hoogopgeleiden.”Volgers op sociale media zijn ook extra gevoelig voor de misinformatie doordat de influencers gebruikmaken van drogredenen. Van der Linden: “Wat ik vaak zie, is de zogeheten naturalistic fallacy. Dat is het idee dat alles wat natuurlijk is, goed voor je is, en alles wat chemisch of medisch is, slecht. Dat zie je bij vaccinaties, maar ook bij zonnebrandcrème en medicijnen.” En dat terwijl er ook veel natuurlijke stoffen zijn die de gezondheid kunnen schaden.
- Lees ook: Krijg je kanker door zonnebrandcrème?
Gevaarlijke adviezen
Influencer Joep Rovers bijvoorbeeld waarschuwt zijn 176.000 volgers op Instagram voor synthetische parfums. Zeker als je ze op de hals sprayt, want daar zit je schildklier, schrijft hij. De huid is op die plek heel dun, dus die neemt 60 procent van de chemische stoffen op. Dat komt vervolgens terecht in je schildklier, een goed doorbloed orgaan. Daar zorgt het parfum voor hormonale schommelingen. “Dit is volstrekte onzin”, zegt dermatoloog Marjolein Leenarts. “Dit soort uitspraken klinkt overtuigend, maar klopt simpelweg niet met wat we weten uit dermatologisch onderzoek. De huid neemt géén 60 procent van parfum op; dat percentage is nergens op gebaseerd. Parfum op de hals kan bij sommige mensen huidirritatie of allergie veroorzaken. Maar dat betekent absoluut niet dat parfum direct in je schildklier terechtkomt. De huid is een uitstekende barrière, en voorkomt juist dat stoffen zomaar in je bloedbaan of organen komen.” Nou is je volgers waarschuwen voor parfum vrij onschuldig, maar geregeld geven influencers adviezen die wel degelijk gevaarlijk kunnen zijn. Zo zijn veel health influencers tevens tegen vaccineren, groot voorstander van het omstreden carnivoordieet en fel tegen hormonale anticonceptie.
Een ander veelgehoord ‘advies’ is om je vooral niet in te smeren tegen de zon. Ook Rovers stelt in Instagramberichten dat je geen zonnebril moet dragen en je niet moet insmeren met zonnebrandcrème, omdat die het kankerverwekkende benzeen zou bevatten. Hij verwijst naar een studie uit 2012 die concludeert dat mensen die beroepsmatig benzeen hebben ingeademd een verhoogde kans op leukemie hebben. Maar in zonnebrand zitten lage concentraties benzeen die bovendien niet worden ingeademd, maar op de huid worden gesmeerd. Niks gevaarlijks aan. Je niet insmeren tegen de zon is dat wel.
Motieven van influencers
Yvette Linders, universitair docent moderne talen en culturen aan de Radboud Universiteit, onderzoekt de motieven van influencers. Ze ontdekte dat ze vaak drie klassieke overtuigingsmiddelen gebruiken: logos (logica), ethos (karakter van de spreker) en pathos (emotie).
- Logos heeft betrekking op de argumenten of drogredeneringen, zoals ‘Het is natuurlijk, dus het is goed’ en ‘Nadat ik dit supplement ging gebruiken, zijn mijn gezondheidsproblemen verdwenen, dus het werkt.’ Linders: “Dat klinkt logisch, maar het klopt vaak niet.”
- Ethos gaat over de deskundigheid, betrokkenheid en betrouwbaarheid van influencers. Ze komen vaak heel betrokken over, alsof ze je vriend zijn. Influencers voelen dichterbij dan wetenschappers. Dat wekt vertrouwen bij de volgers. Wetenschappers daarentegen, komen vaak afstandelijker over en zijn daardoor voor veel mensen minder goed benaderbaar. “Ze worden gezien als gereserveerde mensen die vanuit hun ivoren toren werken. Influencers daarentegen worden gezien als authentiek en benaderbaar”, zegt Van der Linden.
- Pathos is een middel om in te spelen op de emoties van volgers. Dat kunnen influencers doen door hoop te geven aan mensen die al lang rondlopen met klachten. ‘Heb jij hier ook last van? Dit middel werkte bij mij ontzettend goed en hielp me van mijn klachten af!’ Als volgers nog geen klachten hebben, zaaien influencers angst door hen bijvoorbeeld eerst bang te maken voor zonnebrandcrème, om vervolgens een training te verkopen die je huid laat wennen aan zonlicht, waardoor je je niet meer zou hoeven in te smeren.
Influencers voelen minder afstandelijk dan wetenschappers en wekken zo vertrouwen bij de volgers
‘Geweldige gezondheidsvoordelen’
Een andere gezondheidsinfluencer is Mike Verest van Leef Bewust Nederland. Zijn missie is om Nederland het gezondste land ter wereld te maken. Hoe? Door zijn volgers allerlei supplementen te laten nemen ‘die écht wat doen’ en die te koop zijn in zijn webshop. Een voorbeeld: voor €30 kun je zestig Fat Metaboliser-capsules kopen, waarin onder meer cafeïne zit. Wat de voordelen daarvan zijn? Dat wordt niet duidelijk. Verest schrijft: ‘Iedere dosering (twee capsules) Fat Metabolic Support bevat 200 mg cafeïne. Cafeïne heeft geweldige gezondheidsvoordelen die we vanuit wetgeving niet mogen benoemen. Google “voordelen cafeïne” en je snapt waarom we dit hebben toegevoegd aan de Fat Metaboliser® formule.’
De reden dat Verest die ‘geweldige gezondheidsvoordelen’ vanuit wetgeving niet mag noemen, is dat hij geen gezondheidsclaims mag doen die niet zijn goedgekeurd door de Europese voedselautoriteit EFSA. Claims over cafeïne die zijn toegestaan, gaan erover dat de stof alertheid en concentratie kan verhogen. Wat niet toegestaan is, zijn claims over vetverbranding, afvallen en de stofwisseling versnellen, waarop Verest met zijn vetverbranders hoogstwaarschijnlijk doelt. Hij gebruikt een bekende omzeilingsstrategie: niet letterlijk claimen, maar wel sterk suggereren, wat juridisch gezien een grijs gebied is.
Greep op gezondheid
Vergeleken met onjuiste informatie uit andere hoeken, lijkt medische misinformatie extra hardnekkig. Volgens Van der Linden komt dat doordat mensen het idee hebben dat ze zelf greep op hun gezondheid hebben. “Over verkiezingen of klimaatverandering heb je weinig controle, maar over je eigen lichaam wel.” Mensen voelen zich vaak onzeker over hun gezondheid: wat moeten ze eten, hebben ze supplementen nodig en zo ja, welke? En hoe beschermen ze zich tegen ziekten? Als iemand met autoriteit hun een eenvoudige oplossing biedt (‘Blijf uit de zon, eet geen groenten, filter je water’) dan ervaren ze een sterk gevoel dat ze iets kunnen doen. Ironisch genoeg worden ze daardoor juist vatbaarder voor incorrecte informatie. Omdat ze het idee hebben dat ze zelf de regie nemen, vertrouwen ze meer op hun eigen ‘onderzoek’ of dat van een charismatische influencer.
Mensen die zich onzeker voelen over hun gezondheid, zijn vatbaar voor medische misinformatie
Daarin zit de crux, want lang niet iedereen bedenkt dat het verstandig is de huisarts te raadplegen alvorens een advies van een influencer op te volgen. Sociaal psycholoog Van der Linden noemt de covidpandemie een kantelpunt. Toen verloren veel mensen hun vertrouwen in wetenschappelijke instituties en overheden. Iets wat ernstige gevolgen kan hebben als het aankomt op kritisch kijken naar tips die gezondheidsinfluencers geven, zegt Linders. “Mensen stellen zorg uit, komen later bij de huisarts met ernstigere klachten of volgen adviezen op die tegen de medische consensus ingaan. Dat is slecht voor de individuele gezondheid, voor de volksgezondheid en voor het vertrouwen in artsen.” Daar sluit Van der Linden zich bij aan. “Het kan directe schade toebrengen aan de gezondheid van mensen, ondermijnt het vertrouwen in medische instituties en creëert een klimaat van wantrouwen.”
Misinformatie in de spreekkamer
De impact is ook voelbaar in de spreekkamer. In 2024 onderzocht artsenfederatie KNMG in samenwerking met de NOS in welke mate artsen te maken krijgen met patiënten die met medische desinformatie bij hen komen. Bijna 700 artsen vulden een enquête in. Van hen gaf 85 procent aan weleens in aanraking te komen met misinformatie in de spreekkamer. Meer dan de helft van deze groep vulde in wekelijks te worden geconfronteerd met patiënten die misleidende medische informatie aandragen. En 14 procent van deze artsen ervaart deze problemen zelfs dagelijks.
Vaccinaties, vitamines en allergieën zijn de onderwerpen waarmee verkeerd geïnformeerde patiënten het vaakst aankloppen bij artsen, meldt KNMG. Die informatie halen ze in de meeste gevallen van sociale media. Bijna de helft van de artsen die de vragenlijst invulden, gaf aan dat als gevolg hiervan de werkdruk toeneemt. Het kost hen namelijk veel tijd om desinformatie te bestrijden, wantrouwen weg te nemen en tot consensus te komen over de behandeling. Dit is zo’n veelvoorkomend probleem dat er sinds 2013 een naam voor bestaat: de wet van Brandolini. Die stelt dat het veel meer energie kost om desinformatie te ontkrachten dan om die te produceren.
Strijd tegen nepnieuws
Gelukkig is er ook goed nieuws: er is een tegenbeweging. Steeds meer artsen en andere wetenschappers laten zich niet weerhouden door de Brandolini-wet en gaan de strijd aan met het nepnieuws. Dat gaat niet zonder slag of stoot. Zo kreeg voedingswetenschapper Coen Dros, die op sociale media bekendstaat als Coenfirmation Bias, een mail van de advocaat van Joep Rovers, nadat hij zich kritisch uitliet over Rovers’ uitspraken over cholesterol en vaatziekten. De advocaat eiste dat Dros het filmpje binnen 24 uur zou verwijderen. De voedingswetenschapper voelde zich onder druk gezet en gaf er gehoor aan.
Wetenschapsjournalist Adriaan ter Braack (‘Sjamadriaan’) heeft het ook aan de stok gehad met advocaten, en wordt online geregeld uitgescholden of zelfs bedreigd.
Sociaal psycholoog Van der Linden gaat op een andere manier de strijd aan met desinformatie. Met filmpjes en games wil hij mensen misinformatie leren herkennen. Of, zoals hij het zelf noemt, mensen ‘vaccineren’ tegen desinformatie. “Ze moeten net zo kritisch op influencers worden als op wetenschappers en de overheid.”
Een andere versie van dit artikel verscheen eerder in Plus Magazine juni 2026. Abonnee worden van het blad? Dat doe je in een handomdraai.
