De eerste symptomen lijken op die van een flinke griep, maar sepsis is veel ernstiger. Jaarlijks sterven er in ons land tienduizenden mensen aan. Direct ingrijpen is noodzakelijk.
Al overlijden er wereldwijd elk jaar miljoenen mensen aan, toch weet lang niet iedereen wat sepsis is: een levensgevaarlijke ontspoorde reactie van het lichaam op een infectie. Het kan ontstaan bij blaas- of longontsteking, maar ook door een simpel wondje. Soms is niet eens duidelijk wat de oorzaak is. De eerste signalen zijn dat iemand zich van het ene op het andere moment erg ziek voelt en hard achteruitgaat. Denk aan hoge koorts en koude rillingen, snel en moeizaam ademhalen, suf of verward gedrag en een snelle hartslag. Andere symptomen zijn hoofdpijn, misselijkheid, diarree of buikpijn, pijnlijke of verzwakte spieren en koude handen en voeten. Deze verschijnselen treden vaak niet allemaal tegelijk op. Het is vooral belangrijk om goed naar je niet pluis-gevoel te luisteren.
Gillende sirenes
Cora Matthijs (61) kreeg tweeënhalf jaar geleden een ernstige sepsis toen ze een longontsteking had. “Ik was erg benauwd en had me nog nooit zo ziek gevoeld. Toen ik ’s nachts naar de wc ging en mezelf in de spiegel zag, dacht ik: wat zie ik er raar uit, dit klopt niet. Die ochtend kwam de huisarts langs, toen raakte ik al af en toe weg. Hij nam mijn bloeddruk op, die bleek maar 60 over 30 te zijn. Hij belde de ambulance en ik werd met gillende sirenes naar het ziekenhuis vervoerd. Onderweg zei ik nog tegen de verpleegkundige dat ze niet zo hard moesten rijden omdat ik last had van de rotondes. Ik had geen idee van de ernst van de situatie.”
Waarom zo veel haast? Een sepsis ontstaat doordat een bacterie, virus of schimmel een infectie veroorzaakt, waarna de balans tussen ontstekingsreactie en -remming verstoord raakt. Gewoonlijk wordt de ontstekingsreactie in het lichaam gecompenseerd door ontstekingsremmende stoffen, zodat het weefsel zich kan herstellen. Bij sepsis komen de signalen voor ontstekingsremming en het opruimen van schadelijke stoffen niet meer door, waardoor de ontsteking uit de hand loopt.
Het is normaal dat bij een infectie de bloedvaten zich verwijden. Daardoor gaan er meer bloed, zuurstof en afweerstoffen naar het getroffen gebied. Bijvoorbeeld bij een zwerende vinger. Bij een sepsis verwijden de bloedvaten in het héle lichaam zich, waardoor de bloeddruk daalt en weefsels en organen niet genoeg zuurstof meer krijgen. Longen en nieren, en later ook de lever, hersenen en het hart gaan daardoor steeds minder goed functioneren. De bloeddruk en doorbloeding moeten dan zo snel mogelijk weer op peil worden gebracht. Lukt dat niet, dan raken de organen beschadigd.
Op de IC
“Op de spoedeisende hulp probeerden ze me te stabiliseren, maar ik werd zieker en zieker”, vertelt Cora Matthijs. “Ze gaven me bloeddrukverhogende middelen en antibiotica en ik werd opgenomen op de IC. Tussen mijn schouders had ik ontzettend veel pijn door de longontsteking. Ik had het zo benauwd dat ik op een gegeven moment tegen een arts zei dat ik niet meer kon. Toen ben ik in slaap gebracht zodat mijn lichaam de energie die voor het ademhalen nodig was kon inzetten voor herstel.”
Waarom ontwikkelt de ene patiënt na een infectie sepsis en de andere niet? “Dat weten we nog niet precies”, vertelt internist Karin Kaasjager, hoogleraar acute interne geneeskunde. “Waarschijnlijk spelen genetische aanleg, individuele reacties van het afweersysteem, kwetsbaarheid en de onderliggende gezondheid een rol.Jonge kinderen en ouderen lopen een groter risico. Ook wanneer je diabetes, kanker, COPD of reuma hebt, of weerstandverlagende medicatie gebruikt, ben je extra kwetsbaar. Een vijfde van de mensen die een sepsis heeft gehad, krijgt het later nog een keer.”
Sepsis is een lastige ziekte omdat het zich zo snel ontwikkelt en de eerste verschijnselen op een stevige griep lijken. “Daarom doen we onderzoek om sepsis zo vroeg mogelijk te herkennen. Want hoe eerder de behandeling wordt gestart, hoe eerder we de juiste medicijnen kunnen geven, vaak antibiotica, en met een ondersteunende behandeling kunnen starten.”
Plofkip
Heeft een patiënt ernstige sepsis, dan is er sprake van acute circulatie- en stofwisselingsstoornissen in een of meer organen. Van een septische schok wordt gesproken wanneer weefsels niet meer goed doorbloed worden of wanneer een erg lage bloeddruk niet stijgt na toediening van medicatie of extra vocht. In deze fase ontstaat de kans op orgaanfalen. Slechte doorbloeding zorgt ook dat ledematen zoals vingers en benen minder goed doorbloed raken, met soms amputatie tot gevolg.Cora Matthijs: “Toen mijn familie de volgende ochtend naar het ziekenhuis kwam, vertelden de artsen hen dat ik ernstig ziek was en dat de kans op overlijden reëel was. Mijn nieren, hart en bloedvaten hadden het ontzettend zwaar. Ik werd op een dialyseapparaat aangesloten omdat mijn nieren al faalden. Het ging steeds slechter, mijn familie heeft zelfs afscheid van me genomen. Mijn man en ik hadden net een chalet gekocht. Later vertelde hij me dat hij toen wel heeft gedacht: dadelijk zit ik daar alleen.”
Na een paar dagen besloten de artsen om Cora op haar buik te draaien. “Tijdens de coronapandemie hadden ze ervaren dat patiënten in die houding wat makkelijker konden ademhalen. Mijn bloeddruk werd inderdaad gelijkmatiger, maar ik ging wel vocht vasthouden. Ik zag eruit als een plofkip. Na 32 uur moest ik weer op mijn rug worden gelegd omdat ik anders doorligplekken zou krijgen. Ze hoopten maar dat dit geen terugval zou opleveren. Gelukkig gebeurde dat niet, het vocht dat ik vasthield, werd langzaam afgevoerd. Hierna werden de artsen wat positiever. Toen ik tien dagen op de IC lag, begonnen ze met mij wakker te maken. Door alle medicatie die ik kreeg, duurde het drie dagen voordat ik bijkwam. Ik was zo slap als een vaatdoek en kon niets bewegen. Het eerste wat ik zag, was dat er mensen rond mijn bed stonden te huilen. Ik snapte niet wat er was gebeurd en kon niets vragen doordat ik werd beademd.”
Zonder kracht
“Mijn gezin was dolblij dat ik er weer was, maar voor mij begon het toen pas. Mijn spierkracht was verdwenen, ik had kale plekken op mijn hoofd, ik was aan het vervellen, ik had veel buikpijn omdat mijn darmen stil waren komen te liggen en kon niet praten omdat ik aan de beademing lag. Ze hadden me kaartjes gegeven waarop ik kon aanwijzen wat ik wilde, maar ik had de kracht niet om mijn arm op te tillen. Als ik duidelijk wilde maken dat het laken wat losser moest, dacht de verpleegkundige dat ik het benauwd had en stak ze zo’n akelig slijmopzuigapparaatje in mijn keel. Alles werd voor me beslist, daar was ik vaak heel boos om. Verpleegkundigen tilden me uit bed omdat zitten goed was voor mijn herstel, maar dat deed veel pijn omdat ik aan zo veel apparaten vastzat. Toch heb ik in het ziekenhuis de mooiste kerst beleefd. Het Leger des Heils vroeg of ze voor mijn deur mochten spelen, en toen ik naar die muziek luisterde, besefte ik ineens: ik heb het overleefd!
Artsen stelden voor dat ik naar een revalidatiecentrum ging, maar dat heb ik geweigerd. Ik wilde naar huis, naar mijn gezin. Daar heb ik een jaar lang onder begeleiding getraind. Alles moest ik opnieuw leren: lopen, fietsen, mijn plas ophouden, tandenpoetsen. Mentaal moest ik ook veel verwerken. De eerste maanden had ik iets van: waarom ben ik hier nog? Dit is toch geen leven? Dan had ik met mijn rollator heen en weer in de straat gelopen en was ik zo uitgeput dat ik er koorts van kreeg.”
Energie doseren
Veel sepsispatiënten worden naar huis gestuurd met het advies om het even rustig aan te doen, maar het kan lang duren voordat iemand is hersteld. Cora Matthijs heeft ruim twee jaar later nog steeds weinig energie. “Ik kan koken, iets leuks doen met mijn kleinkinderen, een stukje fietsen met mijn man, maar ik moet mijn energie goed verdelen. Van een avond uit eten moet ik twee dagen herstellen. Ik had een heel leuke baan bij de naschoolse opvang, maar ik kon het werk niet meer aan. Ik was snel overprikkeld en erna was ik zo moe dat ik meteen naar bed moest. Daar heb ik veel verdriet om gehad. Het is niet duidelijk of de vermoeidheid in de toekomst minder zal worden. Wat in elk geval blijft, is de schade aan mijn ogen en hart. Ook worden mijn nieren onder controle gehouden omdat die zo’n optater hebben gehad.”
Klap voor het brein
Oud-verpleegkundige Idelette Nutma besefte pas hoe veel impact de ziekte kan hebben nadat ze in 2007 zelf een sepsis had gehad. “Daarom heb ik het platform sepsis-en-daarna.nl opgericht. Hier vind je informatie over sepsis en er is ruimte voor lotgenotencontact. Ruim driekwart van de sepsispatiënten komt trouwens niet op de IC terecht, maar ook zij hebben veel last van restklachten, het zogeheten Post Sepsis Syndroom. Dat komt doordat sepsis zich in het hele lichaam afspeelt en een grote klap voor het brein is. Patiënten hebben vaak problemen met concentreren en het kortetermijngeheugen. Ook hebben ze last van hersenmist en zijn ze snel overprikkeld. Bij de helft zijn die klachten blijvend. Sommigen ontwikkelen Post-Exertionele Malaise (PEM), daarbij krijg je 12 tot 48 uur nadat je je lichamelijk of geestelijk hebt ingespannen last van klachtenverergering en voel je je ziek en uitgeput. Zelfs eenvoudige taken kunnen dan problemen geven.”
Ander leven
“In mijn afweersysteem is iets kapotgegaan”, vertelt Cora Matthijs. “Ik ben nu chronisch ziek. Geen idee waarom mij dit is overkomen. Ik at gezond, sportte, ik rook niet en dronk zelden alcohol. Dat doe ik nu helemaal niet meer. Niet alleen mijn leven is veranderd, ook dat van mijn man. Van het ene op het andere moment had hij een hulpbehoevende vrouw. Zonder hem en mijn gezin had ik het niet gered, ze doen alles voor mij. We zijn nog hechter geworden, want ze zijn zo bang geweest om me te verliezen.”
Een uitgebreider artikel verscheen eerder in Plus Gezond september 2026. Abonnee worden van het blad? Dat doe je in een handomdraai.
- Lees ook: Wat is bacteriële bloedvergiftiging?
