Zonnebrand smeren doe je waarschijnlijk wel. Maar de ogen beschermen wordt vaak vergeten, terwijl uv-straling ook daar schade veroorzaakt. Oogarts Mustapha el Kandoussi legt uit waarom een zonnebril meer is dan een leuke accessoire.
Een dikke laag zonnebrandcrème op je gezicht, blote armen en benen komen ook aan de beurt, en natuurlijk elke twee uur een nieuwe smeerbeurt. Misschien zet je zelfs een hoed op – goed bezig! Gek genoeg blijven de ogen bij zonnig weer meestal onbeschermd, terwijl die minstens zo kwetsbaar zijn als de huid.
Als een laserpen
Oogarts Mustapha el Kandoussi ziet de gevolgen in zijn spreekkamer. Niet van één zomerse dag, maar wel van jaar na jaar je ogen niet beschermen tegen de zon. “Kunnen zien is fundamenteel”, zegt hij. “Het bepaalt wie je bent, hoe je leeft, wat je kunt doen.” Daarom vindt hij het belangrijk dat mensen weten wat het effect is van de zon op je ogen.Om te beginnen met het ergste scenario: direct in de zon kijken. “Nooit doen”, waarschuwt hij. “Al na een paar minuten kan dit onomkeerbare schade aan het netvlies opleveren.” Hij vergelijkt het met een laserpen die recht in je oog schijnt. Ook die schade is niet te herstellen. Wat vindt hij dan van mensen die vanuit een bepaald geloof bewust in de zon staren, het zogeheten sungazing? “Dat is echt een héél slecht idee.”
In de zon kijken kan al na een paar minuten schade aan het netvlies opleveren
Sluipende schade
De schade die El Kandoussi het meest ziet, is van een ander type: sluipend, opgebouwd over jaren, vaak pas merkbaar als die niet meer kan worden teruggedraaid. Uv-straling tast het oog op verschillende manieren aan. De aandoening die hij het vaakst tegenkomt, is staar. Hierbij wordt de lens geleidelijk troebeler, wat het zicht vermindert. Staar ontstaat door een samenspel van factoren. Leeftijd is de belangrijkste, gevolgd door erfelijke aanleg en roken. Maar ook uv-straling speelt een aantoonbare rol. “We weten uit onderzoek dat zonblootstelling een belangrijke bijdrage levert aan het ontstaan van staar.” Wanneer je jarenlang zonder oogbescherming in het zonlicht vertoeft, loop je een aanzienlijk groter risico.
Een veelgehoord misverstand is dat na een operatie aan staar de ogen niet meer beschermd hoeven te worden. De troebele lens is immers vervangen door een kunstlens, waar tegenwoordig een uv-filter in zit. Staar krijg je inderdaad niet opnieuw, zegt de oogarts, want de eigen lens is weg. Maar het bindvlies en de dunne huid rond de ogen blijven gevoelig voor uv-licht. Een zonnebril dragen is dus ook na een staaroperatie zinvol.
Kwetsbaar laagje
De zon kan namelijk ook woekering van het bindvlies veroorzaken, het dunne slijmvlies dat over de oogbol ligt. Bij mensen die jarenlang veel in de zon zijn geweest, bijvoorbeeld in Noord-Afrika of het Middellandse Zeegebied, komen vaker afwijkingen aan dit slijmvlies voor. Een bekend voorbeeld is een pterygium, een driehoekige slijmvliesplooi die over het hoornvlies groeit. “Dit is sterk verbonden met een langdurige uv-blootstelling”, zegt oogarts El Kandoussi. Het is zelfs een van de aandoeningen waarbij dat verband het duidelijkst is aangetoond. Ook ziet hij een verhoogd risico op huidkanker rond de oogleden bij langdurige blootstelling aan zonlicht. De huid daar is dun en kwetsbaar en wordt vaak vergeten bij het insmeren met zonnebrandcrème.
Hoe zit het met maculadegeneratie, een aandoening van het netvlies die het centrale zicht aantast? Wanneer je hier last van hebt, wordt lezen moeilijker, gezichten herkennen gaat lastiger, autorijden kan zelfs onmogelijk worden. Het treft vooral mensen boven de zestig. Speelt uv-licht hierbij ook een rol? Hierover is hij voorzichtig: “Ik durf nog niet zo ver te gaan dat zonblootstelling een direct verhoogd risico geeft op het ontwikkelen van maculadegeneratie. De belangrijkste risicofactoren voor deze aandoening zijn leeftijd, erfelijke aanleg en roken.” Het verband met uv-licht is volgens hem “een heel stuk minder hard” dan bij staar, waarbij dat wel overtuigend is aangetoond.
Bruine of blauwe ogen
Misschien herkenbaar als je wat ouder bent: buiten kan op een zonnige dag het licht feller aanvoelen dan vroeger. Dat is geen verbeelding. Een oudere ooglens laat het licht net even anders door, waardoor er meer schitteringen ontstaan. Daarnaast verandert de traanfilm van samenstelling, het dunne laagje vocht op het oogoppervlak. Bij ouderen is dat vaak minder stabiel. “De traanfilm heeft veel invloed op hoe je licht ervaart en of dat irritatie geeft”, legt El Kandoussi uit. Een zonnebril is voor 55-plussers daarom niet alleen bescherming, hij zorgt ook dat je comfortabeler kunt kijken.
Maakt het nog uit of je lichte of donkere ogen hebt? Een beetje. Mensen met donkere ogen hebben meer pigment in de iris en zijn daardoor van nature iets beter beschermd tegen uv-straling, maar zeker niet volledig. Mensen met lichte ogen, blauw, groen, grijs, hebben iets minder natuurlijke bescherming. “De boodschap is voor iedereen dat het dragen van een goede zonnebril aan te raden is.” Hij waarschuwt hierbij voor een belangrijke valkuil: een donkere zonnebril zonder uv-filter kan schadelijker zijn dan helemaal geen bril. Achter een donker glas wordt de pupil namelijk groter, het oog vangt immers minder licht. Normaal gesproken knijpt de pupil samen bij fel licht, een natuurlijk beschermingsmechanisme. Donker glas schakelt dit uit. Als het glas vervolgens geen uv-straling tegenhoudt, komt die bij een wijdere pupil vól het oog binnen.
Gelukkig hoeft goede bescherming niet extra duur te zijn. “Let bij aankoop op de uv-bescherming. Kijk op het label en zoek de indicatie ‘UV400’ of ‘100% uv-bescherming’.” Dat is wat telt, niet het prijskaartje.
Nooit te jong/te oud
Je bent nooit te jong om een goede zonnebril te gaan dragen. Een jonge ooglens is helder en laat veel licht door. Kinderen en jongvolwassenen zijn daardoor zelfs kwetsbaarder dan ouderen, bij wie de lens al een natuurlijke filter heeft opgebouwd. Je kunt je (klein)kinderen het goede voorbeeld geven door een zonnebril op te zetten en hen te stimuleren dat ook te doen. Zelfs wie pas op latere leeftijd begint met het dragen van een zonnebril heeft daar nog baat bij. De schade door uv-straling is cumulatief, hij stapelt op, dus elke blootstelling die je voorkomt, is goed nieuws.
Uv-straling is er trouwens niet alleen in de zomer of bij een strakblauwe lucht. Het uv-licht dringt ook door wolken heen, en bij sneeuw of op het water zorgt de reflectie van de zon voor extra belasting. Maar El Kandoussi blijft pragmatisch: “Als je om te beginnen je ogen beschermt wanneer het zonnig is, zomer of winter, ben je al op de goede weg. Probeer er een automatisme van te maken. Zodra je aan zonnebrand denkt, denk dan ook aan je ogen.”
Heeft de oogarts zelf eigenlijk altijd een zonnebril bij zich? “Ja”, antwoordt hij zonder aarzeling. Zijn advies is eenvoudig: behandel de zonnebril niet als een accessoire voor op het terras, maar als een vorm van bescherming die erbij hoort zodra de zon schijnt. Net als zonnebrand smeren. Koop dus een leuke zonnebril met goede uv-bescherming en draag hem. Je ogen verdienen het.
Mustapha el Kandoussi werkt als vitreoretinaal chirurg in het RadboudUMC in Nijmegen, waar hij zich richt op netvliesoperaties, en als refractiechirurg bij July Oogkliniek.
Dit artikel verscheen eerder in Plus Gezond juli 2026. Abonnee worden van het blad? Dat doe je in een handomdraai.
